Saturday, May 28, 2011

Παρουσίαση βιβλίου του Γ. Φιλιππίδη

Γιάννης Φιλιππίδης, Κρατάς μυστικό; Άνεμος Εκδοτική, 2011

Το τρίτο βιβλίο του Γιάννη Φιλιππίδη με τον αινιγματικό τίτλο ‘Κρατάς μυστικό;’ είναι ένα βιβλίο για τις άδηλες όψεις των ανθρώπινων σχέσεων. Το μυθιστόρημα μας δίνει μία πολυπρισματική εικόνα της σχέσης μιας μάνας με την κόρη της και του τρόπου με τον οποίο ζουν την καθημερινότητά τους και αναβιώνουν τα περασμένα. Καθώς εκτυλίσσεται η ιστορία -και σκηνές από το παρελθόν παρεμβάλλονται σε αυτά που διαδραματίζονται στο αφηγηματικό παρόν αποκαλύπτονται στον αναγνώστη τόσο τα κοινά σημεία όσο και οι σημαίνουσες διαφορές ανάμεσα στις δύο γυναίκες και στις ιστορίες τους. Σταδιακά έρχονται επίσης στο φως οι λόγοι, οι αιτίες και τα βιώματα του παρελθόντος που καθορίζουν τις επιθυμίες, τις αποφάσεις και τις κινήσεις των πρωταγωνιστριών στο σήμερα.

Για την κατανόηση του μυθιστορήματος είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι ο συγγραφέας δομεί την πλοκή με μια διττή χρονική μετάθεση: αφενός το μυθιστορηματικό παρόν εκτυλίσσεται όχι στο τώρα αλλά στη δεκαετία του 90 -- αφετέρου, οι εμβόλιμες αφηγήσεις μεταφέρουν τον αναγνώστη σε περασμένες δεκαετίες.

Η πλοκή εισαγάγει σταδιακά πολλούς χαρακτήρες πέραν των δύο κεντρικών. Δορυφόροι των ηρωίδων ένα πολύχρωμο πλήθος γυναικών που ενεργούν σε κοντινή ή μακρινή απόσταση από τις πρωταγωνίστριες, επηρεάζουν και επηρεάζονται από αυτές. Και ανάμεσα σε αυτό το πλήθος κινούνται δύο άνδρες: ο τρυφερός, δοτικός, συντροφικός Μάρκος του παρόντος που ζει τον έρωτά του με την Άννα -- και ο Αντώνης, πρώην σύζυγος της Αλεξάνδρας και πατέρας της Άννας που με την στάση του καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τη ζωή, την προσωπικότητα και το μέλλον των δύο γυναικών. Οι άνδρες παρουσιάζονται μέσα από το ερωτευμένο, αλλά και επικριτικό, ορισμένες στιγμές σκληρό βλέμμα των κεντρικών ηρωίδων - μ’ ένα εύστοχο αφηγηματικό εύρημα, η συναισθηματική εξέλιξη των ανδρών δίνεται μέσα από τις πράξεις και τα συναισθήματα των γυναικών. Σε αντιστροφή των παραδοσιακών ρόλων, οι ανδρικές φιγούρες είναι από πολλές απόψεις πιο αδύναμες και άτονες από τις γυναικείες. Ιδιαίτερα στην περίπτωση του άπιστου Αντώνη, δεν μαθαίνουμε ποτέ την δική του άποψη για τα όσα διαδραματίστηκαν ανάμεσα στον ίδιο και στην Αλεξάνδρα, αφού η ανάλυση του χαρακτήρα είναι αποκλειστικά δοσμένη από την δική της οπτική.

Το αξιοσημείωτο για μένα στο ‘Κρατάς μυστικό;’ είναι ότι οι κεντρικές ηρωίδες του Γ. Φ. με προεξέχουσα την Άννα, κινούνται σε μία γκρίζα ηθική ζώνη, χωρίς καμία προσπάθεια ωραιοποίησης από τον συγγραφέα, χωρίς δικαιολογίες για τις πράξεις τους, μόνο εξηγήσεις που προβάλλουν μέσα από τις απώλειες, τις ματαιώσεις και τα τραύματα που έχουν βιώσει. Η Αλεξάνδρα είναι, εκτός των άλλων, μία γυναίκα που συμβιβάζεται καταδικάζοντας τον εαυτό της να ζει με έναν άνδρα ανίκανο να της προσφέρει την σταθερή, ειλικρινή, αγαπητική σχέση που έχει ανάγκη -- ενώ η Άννα είναι μία νεαρή κοπέλα που ότι δεν της δίνει η ζωή το διεκδικεί και το αρπάζει μόνη της με τρόπο βίαιο κι απενοχοποιημένο, αδιαφορώντας για τις συνέπειες.

Στο βιβλίο κυριαρχεί επίσης το δίπολο καλό-κακό που αφορά κυρίως τις δευτερεύουσες φιγούρες. Έτσι στον αντίποδα της απόλυτα αφοσιωμένης Ελευθερίας, της συγκινητικά δοτικής Ελένης, και της αθώας, τρυφερής Κατερίνας έχουμε την αρπαχτική, πρόστυχη Λίνα και την άσχημη, ανέραστη, αντικοινωνική, δηλητηριώδη Λαμπρινή.

Ο συγγραφέας δεν μας ζητά να συγχωρήσουμε ή να απενοχοποιήσουμε τις ηρωίδες του, αλλά να κατανοήσουμε τα κίνητρά τους, τα βιώματα που έπλασαν την προσωπικότητά τους, τις ξαφνικές απώλειες, την κοινωνική απομόνωση, τις απανωτές ματαιώσεις, τη μοναξιά. Πάνω από όλα, μάς καλεί να διαβάσουμε την ιστορία γυναικών κι ανδρών καθημερινών, αληθινών, περισσότερο ή λιγότερο οικείων ανάλογα με τα προσωπικά μας βιώματά, μακριά από τη επίπλαστη τελειότητα που συνήθως απευθύνεται στην ανάγκη των αναγνωστών να ξεχαστούν, να αποκοπούν από την πραγματικότητα.

Πώς το επιτυγχάνει αυτό ο Γιάννης Φιλιππίδης; Χρησιμοποιώντας γλώσσα απλή, καθημερινή, λόγο σχεδόν προφορικό ιδιαίτερα όταν μιλάει για απλά, συνηθισμένα πράγματα, την προετοιμασία του φαγητού, τη βόλτα στο πάρκο, τον απογευματινό καφέ, τη βραδινή έξοδο του Μάρκου και της Άννας. Στο ημερολόγιο της Άννας αντίθετα και στις στιγμές της αναπόλησης της Αλεξάνδρας η γλώσσα γίνεται περισσότερο περίπλοκη κι εσωτερική.

Το επιτυγχάνει, επίσης, παίζοντας με το χρόνο, επιστρέφοντας συχνά στο παρελθόν των ηρωίδων με σκοπό να φωτίσει το παρόν τους, σκόπιμα μπερδεύοντας τα συναισθήματα, τις επιθυμίες, τα όνειρα, τις πράξεις του τότε με αυτά του τώρα, τη ζωή της σταθερής, υπομονετικής Αλεξάνδρας με αυτή της παράτολμης, ατίθασης, διεκδικητικής Άννας που οι συγκυρίες την ανάγκασαν να γίνει μάνα της μάνας της. Οι ερωτικές ιστορίες των δύο γυναικών παρουσιάζονται στους αναγνώστες παράλληλα κι υπάρχουν στιγμές που μπλέκονται μεταξύ τους με τρόπο που οι συμβάσεις του χρόνου ακυρώνονται και η αναγνωστική αγωνία επιτείνεται. Το επιτυγχάνει εμπλουτίζοντας την ιστορία με λεπτομερείς περιγραφές και κινηματογραφικούς διαλόγους που βοηθούν τον αναγνώστη να σχηματίσει μία ολοκληρωμένη εικόνα για τον χαρακτήρα των ηρώων, να τους πλησιάσει, ακόμα και να ταυτιστεί μαζί τους, όπου αυτό είναι εφικτό. Το επιτυγχάνει ακόμα προσεγγίζοντας θέματα σκληρά και δυσάρεστα, όπως είναι η εγκατάλειψη, ο ξαφνικός θάνατος, η ερωτική προδοσία, η ασθένεια που σταδιακά οδηγεί στην ανασφάλεια, στην εξάρτηση, στο φόβο, στην απώλεια του εαυτού.

Τελειώνοντας το βιβλίο, έχοντας ακολουθήσει με ενδιαφέρον τη διαδρομή των δύο γυναικών ως το απρόσμενο τέλος της ιστορίας κι έχοντας βιώσει έντονα την πορεία τους, είναι μοιραίο για τον αναγνώστη να σκεφτεί και να αναπολήσει τη δική του ζωή: τα δικά του κρυμμένα ή βίαια φανερωμένα μυστικά, τους φόβους, τις απώλειες, τους έρωτες, τις όμορφες και τις άσχημες στιγμές, τα σχέδια που υλοποιήθηκαν και τ’ άλλα τα απραγματοποίητα, που έμειναν για πάντα στο χώρο της επιθυμίας. Άλλωστε ο ρόλος της λογοτεχνίας είναι να δίνει μορφή σε ό,τι μέσα μας αναζητά την έκφραση, αναδεικνύοντας και φωτίζοντας από διαφορετικές οπτικές το εύρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Και αυτό ο Γιάννης Φιλιππίδης στο ‘Κρατάς μυστικό;’ το καταφέρνει με επιτυχία.

No comments: